Ruiny zamku w Olsztynie – historia, zwiedzanie, dojazd

Ruiny zamku w Olsztynie to dostępny dla zwiedzających, malowniczy relikt systemu Orlich Gniazd, położony zaledwie 15 kilometrów od Częstochowy. Jego najbardziej charakterystycznym punktem jest górująca nad okolicą cylindryczna wieża o wysokości 35 metrów, widoczna już z daleka. W naszym artykule przeprowadzimy Cię przez burzliwe dzieje warowni, podpowiemy, co koniecznie zobaczyć na miejscu oraz wyjaśnimy, jak najwygodniej tu dotrzeć.

Jak powstała warownia w Olsztynie?

Początki zamku sięgają drugiej połowy XIII wieku, kiedy to prawdopodobnie istniała tu już murowana strażnica, zastępująca wcześniejszy, spalony gród. Zasadnicza rozbudowa przypadła jednak na okres panowania króla Kazimierza Wielkiego, który uczynił z niego jeden z najbardziej warownych punktów na granicy śląsko-małopolskiej. Fortyfikacja strzegła wówczas południowo-zachodnich rubieży Królestwa Polskiego, a jej pierwotna nazwa – warownia Przymiłowice – wiąże się z postacią rycerza o imieniu Przemił.

Zamek szybko stał się miejscem o znaczeniu strategicznym, o czym świadczy fakt, iż Kazimierz Wielki osobiście przebywał w nim co najmniej pięciokrotnie. Co więcej, to właśnie w jego murach w 1358 roku miał miejsce jeden z najbardziej wstrząsających epizodów epoki. Wojewoda poznański, Maciej Borkowic, który stanął na czele konfederacji wielkopolskich rodów przeciwko królewskim reformom, został pojmany i osadzony w olsztyńskiej wieży, gdzie skazano go na śmierć głodową.

Mroczna legenda Maćka Borkowica

Według opowieści, uwięziony Borkowic przeżył w wieży bez jedzenia aż 40 dni, co do dziś pobudza wyobraźnię odwiedzających. Nieoficjalne źródła sugerowały również, iż motywem tak okrutnej kary była nie tylko zdrada stanu, ale i osobista zemsta króla za romans rycerza z królową Jadwigą Żagańską. Dziś zwiedzający często dopatrują się w szumie wiatru jęków i brzęku kajdan nieszczęsnego wojewody, którego duch ponoć wciąż nie opuścił zamkowych lochów.

Dramatyczne oblężenia i zniszczenie twierdzy

Kolejne stulecie przyniosło dalszą rozbudowę i umocnienie zamku, który składał się już wtedy z zamku dolnego, środkowego i górnego oraz dwóch przedzamczy. W 1545 roku gościł tu król Zygmunt August, a cały kompleks tętnił życiem. Jednak prawdziwy dramat rozegrał się w grudniu 1587 roku, kiedy to pod mury podeszły wojska arcyksięcia Maksymiliana Habsburga, pretendenta do polskiej korony, dowodzone przez okrutnego Stanisława Stadnickiego zwanego „Diabłem łańcuckim”.

Obroną dowodził starosta Kasper Karliński. Gdy kolejne szturmy nie przynosiły rezultatu, Stadnicki uciekł się do podstępu. Napadł na rodzinny dwór Karlińskiego, spalił go i porwał jego 6-letniego syna wraz z piastunką, a następnie wystawił dziecko na pierwszą linię ognia jako żywą tarczę. W odpowiedzi starosta, stawiając obowiązek obrońcy ponad ojcowską rozpacz, miał wydać rozkaz: „Wpierw byłem Polakiem niż ojcem” i odpalił działo. Zamek ocalał, jednak śmierć dziecka pogrążyła Karlińskiego w żałobie i przyczyniła się do jego zgonu trzy lata później.

Skutki potopu szwedzkiego

Ostateczny kres świetności warowni przyniósł potop szwedzki. W październiku 1655 roku najeźdźcy, podążając w kierunku Jasnej Góry, zdobyli i doszczętnie ograbili zamek, a następnie spalili położone poniżej miasteczko. Choć podjęto próbę odbudowy, rozwój artylerii sprawił, że tego typu fortece straciły swoje znaczenie militarne. Wysokie koszty remontów i postępująca degradacja murów na skutek osuwania się wapiennych skał przypieczętowały los budowli.

Na początku XVIII wieku, za zgodą ówczesnego starosty Jerzego Lubomirskiego, rozebrano znaczne partie dolnych murów, a pozyskany kamień wykorzystano do budowy pobliskiego kościoła parafialnego. Od tego czasu zamek stał się romantyczną ruiną, a w XIX wieku okoliczni chłopi stopniowo rozbierali go dla pozyskania budulca. Na szczęście duże fragmenty zabudowy przetrwały do dziś i w 2026 roku nadal możemy podziwiać ich monumentalność.

Co zobaczyć podczas zwiedzania ruin?

Zwiedzanie wzgórza zamkowego zajmuje zazwyczaj około godziny i prowadzi przez kilkanaście kluczowych punktów. Wędrując pośród wapiennych ostańców, można z łatwością dostrzec zarysy murów części mieszkalnej, wieży cylindrycznej, a także fundamenty dawnych budynków gospodarczych.

Szczególną uwagę warto zwrócić na dwie dominujące nad okolicą konstrukcje: cylindryczny stołp, będący wizytówką zamku, oraz kwadratową basztę Sołtysią. Wejście na basztę Sołtysią to dodatkowo płatna atrakcja, z której rozpościera się rozległa panorama na miejscowość Olsztyn, rezerwat krajobrazowy Sokole Góry, a przy dobrej pogodzie nawet na oddaloną Częstochowę.

Muzeum w Baszcie Studziennej

W północno-wschodniej części założenia, na terenie zamku dolnego, znajduje się zrekonstruowana Baszta Studzienna. Jej nazwa nie jest przypadkowa – pod budowlą kryje się wykuta w skale studnia, która niegdyś zaopatrywała załogę w wodę, a której głębokość szacuje się na blisko 80 metrów. Dziś w jej wnętrzu funkcjonuje muzeum, w którym na kilku kondygnacjach prezentowane są znaleziska archeologiczne oraz ekspozycja poświęcona dziejom twierdzy.

Wizytę w tym miejscu uzupełnia przejście do jaskini zamkowej, gdzie w 2017 roku odkryto kilkaset krzemiennych narzędzi wykonanych przez neandertalczyków. Cały obiekt przeszedł w ostatnich latach częściową renowację – odtworzono oryginalne kondygnacje, okna i otwory strzelnicze, a całość przykryto dachem po raz pierwszy od kilkuset lat.

Podziemne tajemnice

Olsztyńskie skały kryją w sobie rozległy system jaskiń i szczelin, które od lat rozpalają ciekawość badaczy. W 2020 roku naukowcy opisali nieznaną wcześniej jaskinię oraz sieć tuneli, co tylko podsyca legendy o podziemnym połączeniu zamku z klasztorem na Jasnej Górze. Choć historia o wielokilometrowym tunelu nie znalazła potwierdzenia, odkryte kanały wykute w litej skale robią ogromne wrażenie i są jednym z dowodów na umiejętności średniowiecznych budowniczych.

Jak zaplanować dojazd?

Ruiny położone są w niewielkiej miejscowości Olsztyn, zaledwie 15 kilometrów na południowy wschód od Częstochowy, w kierunku na Kielce. Dojazd samochodem nie nastręcza trudności, a sama droga wiedzie przez malownicze tereny Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej.

Kierowcy mają do wyboru kilka opcji postoju.

• Główny, obszerny parking znajduje się przy ulicy Zamkowej, blisko deptaku prowadzącego do zamku.
• Płatny postój możliwy jest także na parkingu przy ulicy Kościelnej, skąd dojście do ruin zajmuje około 5 minut.
• Bezpłatny parking dla osób gotowych na krótki, 10-minutowy spacer znajduje się w pobliżu miejscowego kościoła.
• Można również pozostawić auto na Rynku w Olsztynie, który jest świetnym punktem wypadowym do zwiedzania całej okolicy.

Dla podróżujących komunikacją publiczną dogodnym rozwiązaniem są autobusy miejskie z Częstochowy. Regularne kursy linii 57, 58, 59 oraz 67 dowożą turystów praktycznie pod samo wzgórze zamkowe.

Zamek otwarty jest dla zwiedzających codziennie od godziny 9:00, a bilety wstępu na teren ruin kosztują 7 złotych za osobę dorosłą oraz 4 złote za bilet ulgowy. Za wejście na wieżę widokową pobierana jest dodatkowa opłata w wysokości od 2 do 4 złotych.

Co jeszcze warto zobaczyć w okolicy?

Po zwiedzeniu zamku nie warto od razu opuszczać Olsztyna. Uliczka Zamkowa, prowadząca do ruin, w sezonie tętni życiem za sprawą licznych straganów z pamiątkami i lokalnych punktów gastronomicznych. Tuż przy wejściu na teren warowni znajduje się także ogólnodostępny plac zabaw, co czyni to miejsce przyjaznym dla rodzin z dziećmi.

Na szczególną uwagę zasługuje zrekonstruowany, drewniany spichlerz dworski z XVIII wieku, przeniesiony tutaj z Borowna. Obecnie mieści się w nim stylowa restauracja, idealna na odpoczynek po spacerze. Pasjonatów wspinaczki i geologii zachwycą z kolei Olsztyńskie Skały – malownicze ostańce o nazwach takich jak Ganek Ewy, Grzyb czy Żółty Filarek, oplatające wzgórze zamkowe od wschodu.

Rezerwaty i inne warownie

Miłośnicy natury powinni skierować swoje kroki do pobliskiego rezerwatu Sokole Góry lub wybrać się na Górę Biakło, zwaną „jurajskim Giewontem”, która oferuje jeden z najpiękniejszych widoków na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej. Cały ten obszar stanowi część Geoparku Północnej Jury, co podkreśla unikatowość tutejszego krajobrazu.

Olsztyn jest również doskonałą bazą wypadową do dalszego eksplorowania Szlaku Orlich Gniazd. W promieniu 30 kilometrów znajdują się tak znane obiekty jak odbudowany zamek w Bobolicach, ruiny w Ostrężniku, a także monumentalne sanktuarium na Jasnej Górze w Częstochowie.

Szlak Orlich Gniazd to system średniowiecznych warowni rozbudowanych głównie za czasów Kazimierza Wielkiego. Środki na ich wznoszenie pochodziły w dużej mierze z dochodów z kopalni soli w Wieliczce i Bochni, która była wówczas towarem cenniejszym niż złoto, pokrywając nawet jedną trzecią skarbca Królestwa Polskiego.